Eksponen06/11/2026 - 07:00 Gambar dijana menerusi Kecerdasan Buatan bagi mengiringi artikel ini dan tidak merujuk kepada projek khusus. Oleh WAN MOHD FARID WAN ZAKARIA editor@dagangnews.com Dua kali Menteri Kerja Raya, Alexander Nanta Linggi, melawat tapak projek penggantian Jambatan Sungai Durian di Kelantan. Bahan binaan yang dijanjikan kontraktor sejak awal 2026 masih belum tiba.
Pada 3 November, beliau mengesahkan keadaan itu di Dewan Rakyat.
“Sakit tenat,” katanya.
Dua lawatan menteri, berbulan-bulan penantian dan bahan binaan yang masih entah di mana. Kalau lawatan boleh menyiapkan jambatan, barangkali projek itu sudah lama selesai.
Ekonomi di sebalik budi bicara
Nanta menjelaskan bahawa kerajaan perlu menggunakan sedikit budi bicara atas pertimbangan kemanusiaan. Matlamatnya supaya projek akhirnya siap, sekalipun lewat.
Pendirian itu ada asas ekonomi. Menamatkan kontrak boleh mencetuskan pertikaian, memerlukan tender semula dan menambah kos. Kontraktor pengganti juga belum tentu mampu menyiapkan kerja dengan lebih cepat.
Tetapi memberi peluang bukan keputusan tanpa kos. Dalam ekonomi, masa mempunyai nilai. Setiap pelanjutan kontrak yang gagal menghasilkan kemajuan bermakna sebahagian kos kelewatan dipindahkan kepada rakyat.
Kontraktor mendapat masa tambahan. Kerajaan mengelakkan kerumitan penamatan. Rakyat pula terus menunggu kemudahan yang dijanjikan.
Menariknya, masa rakyat tidak pernah disenaraikan sebagai satu daripada syarat dalam rundingan pemulihan kontrak.
Apabila risiko kontraktor menjadi risiko awam
Setakat 31 Oktober, sebanyak 38 daripada 880 projek Jabatan Kerja Raya (JKR) dalam pembinaan berstatus sakit, dengan nilai semasa RM2.08 bilion.
Angka itu merujuk kepada nilai projek yang terlibat, bukan kerugian kerajaan sebanyak RM2.08 bilion. Kadar 4.32% juga menunjukkan bahawa majoriti projek tidak tergolong dalam kategori tersebut.
Lebih menyedihkan ialah puncanya. Menurut kementerian, 77% daripada punca kelewatan yang dikenal pasti berkait dengan kelemahan pengurusan kontraktor, termasuk perancangan kerja, tenaga kerja, jentera dan bekalan bahan.
Semua ini merupakan keupayaan asas yang sepatutnya dinilai sebelum kontrak diberikan.
Jika kelemahan pengurusan hanya benar-benar menjadi perhatian selepas projek sakit, persoalannya bukan sekadar prestasi kontraktor. Kualiti penilaian tender dan penguatkuasaan kontrak juga perlu diperiksa.
Harga bidaan yang murah belum tentu menghasilkan projek yang murah apabila kos kelewatan diambil kira.
Wang sudah keluar manfaat belum sampai
Pada 19 Oktober, Jawatankuasa Kira-Kira Wang Negara (PAC) membangkitkan keadaan Pan Borneo Sabah.
Daripada peruntukan sebanyak RM11.153 bilion yang diterima, RM10.547 bilion telah dibelanjakan setakat Mac 2026. Tetapi hanya empat daripada 35 pakej kerja siap sepenuhnya.
Perbandingan itu perlu dibaca dengan cermat. Peratus perbelanjaan bukan ukuran langsung kemajuan fizikal kerana nilai dan skop setiap pakej berbeza.
Ia bukan bukti bahawa wang tersebut hilang atau keseluruhan perbelanjaan tidak menghasilkan manfaat.
Tetapi perbelanjaan yang tinggi juga bukan bukti bahawa kemudahan sudah tersedia. Kerajaan boleh melaporkan jumlah yang dibelanjakan. Rakyat lebih berminat mengetahui bila mereka boleh menggunakan hasilnya.
Kos menunggu tidak pula ada papan tanda
Setiap projek mempunyai papan tanda yang menyatakan nilai kontrak. Kos menunggu tidak pula ada papan tanda.
Jalan yang belum siap memanjangkan perjalanan. Projek tebatan banjir yang tertangguh melewatkan perlindungan. Kemudahan kesihatan yang lewat beroperasi menangguhkan manfaat perkhidmatan.
Tidak semua kesan boleh diterjemahkan kepada jumlah kerugian yang tepat. Tetapi ketiadaan angka bukan bermakna kosnya sifar.
Sebab itu, kerajaan perlu membezakan tiga perkara: kerja yang telah dibayar, kerja yang disahkan siap dan kemudahan yang benar-benar boleh digunakan.
Bagi projek yang mempunyai berbilang pakej, satu bahagian yang siap belum semestinya membolehkan keseluruhan kemudahan beroperasi.
Kejayaan pembangunan tidak sepatutnya berhenti pada kemajuan perbelanjaan. Ia mesti berakhir dengan manfaat yang sampai kepada pengguna.
Kerajaan juga tidak terkecuali
Laporan Ketua Audit Negara mengenai projek Sungai Golok mengenal pasti kelemahan perancangan, penyelarasan agensi dan pengurusan perubahan skop.
Projek itu berada di bawah pentadbiran yang berbeza daripada JKR, tetapi pengajarannya tetap relevan.
Kementerian Kerja Raya sendiri mengenal pasti bahawa baki 23% daripada punca kelewatan melibatkan faktor lain, termasuk urusan tanah, pengalihan utiliti, akses tapak dan kekangan teknikal.
Tidak semuanya boleh diletakkan di bahu kontraktor.
Jika kerajaan lewat menyediakan tapak atau menyelesaikan urusan utiliti, kontraktor tidak sepatutnya dipertanggungjawabkan atas kelewatan yang bukan berpunca daripada mereka.
Akauntabiliti tidak boleh berjalan sehala. Kontraktor mesti memenuhi kontrak, manakala kerajaan juga mesti menunaikan tanggungjawabnya.
Pelanjutan masa bukan lesen untuk gagal
Enam projek telah dirujuk untuk tindakan penamatan kontrak. Jawatankuasa pemulihan juga sudah wujud.
Jadi, menubuhkan satu lagi jawatankuasa bukanlah pembaharuan yang diperlukan. Yang diperlukan ialah keputusan tegas!
Setiap pelanjutan masa yang penting mesti mempunyai jadual pemulihan yang boleh diuji. Bila bahan tiba? Berapa orang pekerja diperlukan? Siapa yang bertanggungjawab menyelesaikan halangan tapak? Apakah tindakan apabila sasaran gagal dicapai?
Penilaian tender juga perlu mengambil kira rekod penyiapan, kapasiti kewangan dan beban projek sedia ada. Kontraktor yang memperoleh terlalu banyak projek tanpa sumber yang mencukupi tidak tiba-tiba menjadi lebih cekap selepas menerima surat setuju terima.
Jangan padam tarikh asal
Setiap projek yang lewat perlu memaparkan tarikh asal, tarikh baharu dan kos tambahan yang disahkan. Jangan sampai jadual dipinda berkali-kali sehingga kelewatan kelihatan seperti kemajuan.
Kontraktor boleh meminta masa tambahan dan kerajaan boleh meluluskannya. Tetapi rakyat terpaksa terus menunggu sambil menanggung kesusahan kerana kemudahan yang dijanjikan masih belum siap. - DagangNews.com
WAN MOHD FARID WAN ZAKARIA merupakan Pensyarah Kanan di Fakulti Pengurusan dan Perniagaan, Universiti Teknologi MARA (UiTM) Cawangan Johor, Kampus Segamat. Beliau juga seorang penganalisis industri, kolumnis dan penulis yang aktif mengulas isu berkaitan kewangan, pelaburan, perniagaan dan ekonomi di Malaysia.
