KUALA LUMPUR - Berikutan ketegangan di Laut China Selatan dan kebimbangan mengenai konfrontasi kuasa besar, ASEAN dan China tidak boleh lagi menangguhkan dalam memuktamadkan Kod Tatakelakuan (COC) substantif demi mengelakkan pertikaian berlarutan menjadi konflik terbuka dan menjejaskan kestabilan rantau ini.
Penganalisis maritim, Nazery Khalid berkata Laut China Selatan kekal sebagai talian hayat ekonomi ASEAN yang berperanan sebagai laluan penting untuk perdagangan serantau, aliran tenaga import dan sumber marin.
"Ketegangan yang meningkat di Laut China Selatan, ditambah dengan kemungkinan penglibatan kuasa besar, menjadikan keperluan bagi ASEAN dan China untuk memuktamadkan COC substantif lebih kritikal berbanding sebelum ini.
"Oleh itu adalah penting bagi ASEAN dan China mempercepat rundingan CoC untuk menyediakan jaringan keselamatan bagi mereka menyelaraskan tuntutan mereka dengan undang-undang antarabangsa dan mengelakkan konfrontasi di Laut China Selatan,” katanya kepada Bernama.
Beliau berkata, ASEAN menyasarkan untuk memuktamadkan COC yang substantif dan berkesan menjelang akhir 2026, dengan mekanisme mengikat secara sah bagi merangsang pembinaan keyakinan dan menguruskan pertikaian di Laut China Selatan secara aman.
Bermula awal tahun ini, ASEAN dan China telah meningkatkan usaha memuktamadkan COC yang telah lama tertangguh, termasuk menerusi mesyuarat teknikal bersemuka bulanan, ketika kedua-dua pihak berusaha untuk mencapai sasaran 2026 selepas kemajuan yang perlahan selama bertahun-tahun.
Bagaimanapun, Nazery berkata, laluan ke arah perjanjian akhir masih berliku, menyatakan bahawa sedikit kemajuan substantif telah dicapai sejak Deklarasi Perilaku Pihak di Laut China Selatan (DOC) dimeterai pada 2002.
Penganalisis maritim itu berkata, kepentingan negara, tekanan politik domestik, perubahan keutamaan strategik dan penjajaran geopolitik terus menghalang kemajuan, memberi amaran bahawa kegagalan memuktamadkan perjanjian substantif dan mengikat boleh menjejaskan perdagangan serantau, kemakmuran ekonomi serta keselamatan.
Mengenai kestabilan serantau, beliau berkata, tuntutan wilayah yang bertindih dan peningkatan aktiviti ketenteraan di perairan yang dipertikaikan telah meningkatkan ketegangan, menarik penglibatan lebih besar daripada kuasa luar.
"Walaupun aliran perkapalan komersil di Laut China Selatan sebahagian besarnya masih tidak terjejas, ketegangan boleh meningkat jika dibiarkan dan membawa kepada konflik tentera laut kerana ketiadaan kod etika mengikat yang mengawal selia tindakan negara yang menuntut,” katanya.
Berkongsi pandangan yang sama, Profesor Kajian Strategik di Universiti Pertahanan Nasional Malaysia, Profesor Dr Adam Leong Kok Wey berkata, sudah tiba masanya untuk ASEAN dan China memuktamadkan COC di tengah-tengah ketegangan geopolitik dan penggunaan kuasa ketenteraan tanpa sekatan oleh kuasa besar.
Beliau mengakui rundingan masih berdepan isu-isu peringkat awal, namun menegaskan ASEAN dan China harus menunjukkan kepada masyarakat antarabangsa bahawa diplomasi kekal sebagai mekanisme yang berkesan dalam menguruskan cabaran keselamatan serantau.
Beliau mencadangkan satu perjanjian COC "sementara" awal diwujudkan sambil ahli terus memperhalusi butiran tertunggak dalam beberapa tahun akan datang.
"Ini akan menunjukkan kesungguhan dan kredibiliti ASEAN dan China dalam menguruskan isu serantau dengan cara mereka sendiri tanpa campur tangan kuasa lain,” katanya kepada Bernama.
Leong berkata keberkesanan COC akhirnya bergantung pada sama ada ia mengikat secara sah dan disokong oleh mekanisme yang boleh dikuatkuasakan.
Katanya perjanjian sementara masih boleh berfungsi sebagai langkah membina keyakinan yang penting dan "dokumen hidup" yang akan dikemas kini secara berterusan mengikut peredaran masa.
Pada Sidang Kemuncak ASEAN ke-48 baru-baru ini di Cebu, Filipina, pemimpin ASEAN menyambut baik kemajuan dalam rundingan COC yang sedang berjalan dan menegaskan semula kepentingan untuk memuktamadkan perjanjian yang berkesan dan substantif, selaras dengan undang-undang antarabangsa termasuk UNCLOS 1982.
Dalam kenyataan pengerusi, para pemimpin juga menekankan keperluan mengekalkan persekitaran yang kondusif untuk rundingan dan mengalu-alukan langkah praktikal yang bertujuan mengurangkan ketegangan, meminimumkan salah perhitungan dan mengukuhkan usaha membina keyakinan di perairan yang dipertikai.
Sebagai Pengerusi ASEAN tahun ini, Filipina telah mencadangkan penubuhan Pusat Maritim ASEAN untuk menyokong mekanisme yang diterajui ASEAN dalam isu berkaitan maritim dan menggalakkan kerjasama merentas sektor dalam kalangan negara anggota sambil mengelakkan pertindihan usaha.
Berhubung cadangan itu, Leong menyifatkan inisiatif tersebut sebagai langkah positif ke arah memperkukuh kerjasama maritim serantau dan perkongsian ilmu.
Beliau berkata, pusat berkenaan boleh meningkatkan kerjasama bukan sahaja dalam keselamatan maritim, tetapi juga dalam bidang seperti ekonomi biru dan perlindungan alam sekitar maritim, di samping memainkan peranan sebagai satu lagi platform memperdalam kerjasama ASEAN.
Presiden Filipina, Ferdinand Marcos Jr berkata, inisiatif itu tidak ditujukan kepada mana-mana negara, namun bertujuan untuk menjaga kebebasan pengemudian dan memastikan pelayaran aman di Laut China Selatan. - Bernama
