PERBAHASAN mengenai federalisme di Malaysia bukanlah sesuatu yang baharu. Namun, dalam suasana ekonomi yang semakin mencabar, tuntutan pembangunan yang semakin kompleks serta kepelbagaian keperluan antara negeri-negeri, reformasi federalisme tidak lagi boleh dianggap sebagai isu teknikal Perlembagaan semata-mata. Ia perlu dilihat sebagai agenda nasional yang penting untuk memastikan pembangunan negara lebih seimbang, berkesan dan inklusif.
Secara asasnya, federalisme diwujudkan untuk membahagikan kuasa antara Kerajaan Persekutuan dan kerajaan negeri. Melalui sistem ini, setiap peringkat kerajaan mempunyai tanggungjawab tersendiri bagi memastikan pentadbiran berjalan dengan lebih cekap dan responsif terhadap keperluan rakyat. Dalam sebuah negara yang mempunyai kepelbagaian geografi, budaya dan tahap pembangunan, federalisme sepatutnya menjadi mekanisme yang membolehkan dasar nasional disesuaikan dengan realiti tempatan.
Namun, selepas lebih enam dekad pembentukan negara moden Malaysia, timbul persoalan sama ada struktur federalisme sedia ada masih mampu memenuhi tuntutan semasa. Hakikatnya, pelbagai cabaran yang dihadapi hari ini menunjukkan bahawa reformasi federalisme bukan lagi pilihan, tetapi satu keperluan.
Isu paling ketara ialah pemusatan kuasa yang semakin meningkat di peringkat Persekutuan. Walaupun terdapat rasional tertentu bagi memastikan penyelarasan dasar nasional, pemusatan yang berlebihan boleh mengehadkan keupayaan negeri untuk bertindak balas terhadap keperluan tempatan secara lebih pantas dan berkesan. Sedangkan dalam banyak keadaan, kerajaan negeri mempunyai pemahaman yang lebih mendalam terhadap cabaran unik yang dihadapi oleh masyarakat setempat.
Keadaan ini turut memberi kesan kepada aspek kewangan. Banyak negeri masih bergantung secara signifikan kepada geran dan peruntukan Persekutuan untuk melaksanakan projek pembangunan. Kebergantungan yang berpanjangan bukan sahaja mengehadkan ruang inovasi dasar di peringkat negeri, malah boleh melambatkan pelaksanaan projek yang amat diperlukan oleh rakyat.
Dalam masa yang sama, ketidakseimbangan pembangunan antara negeri terus menjadi cabaran utama negara. Walaupun Malaysia telah mencapai kemajuan ekonomi, jurang pembangunan masih wujud antara negeri-negeri yang mempunyai kapasiti ekonomi tinggi dengan negeri yang mempunyai sumber kewangan lebih terhad. Sekiranya keadaan ini dibiarkan berterusan, ia berpotensi menjejaskan aspirasi pembangunan wilayah yang seimbang.
Atas sebab itu, reformasi federalisme perlu dilihat sebagai agenda pembaharuan institusi yang mampu mengukuhkan negara secara keseluruhan, bukannya sebagai tuntutan politik mana-mana pihak. Reformasi yang baik tidak bertujuan melemahkan Kerajaan Persekutuan, sebaliknya memperkukuh hubungan antara semua peringkat kerajaan agar setiap pihak dapat memainkan peranan dengan lebih berkesan.
Langkah pertama yang perlu diberikan perhatian ialah memperkukuh mekanisme perundingan antara Kerajaan Persekutuan dan negeri melalui pewujudan platform institusi yang lebih formal, konsisten dan berkesan bagi membincangkan isu pembangunan, kewangan, pelaksanaan dasar serta cabaran baharu yang dihadapi negara. Pengalaman negara seperti Australia menunjukkan bahawa forum antara kerajaan yang tersusun mampu meningkatkan kerjasama dan mengurangkan ketegangan politik.
Kedua, reformasi federalisme perlu memberi penekanan kepada aspek federalisme fiskal. Formula pengagihan hasil dan bantuan kewangan kepada negeri wajar dinilai semula manakala mekanisme penyamaan fiskal pula wajar diperkenalkan bagi menangani ketidakseimbangan pembangunan antara wilayah. Negeri yang kurang berkemampuan perlu menerima sokongan yang mencukupi. Pada masa yang sama, negeri yang berjaya menjana hasil juga perlu diberikan insentif yang munasabah untuk terus memperkukuhkan ekonomi masing-masing.
Ketiga, kerajaan perlu mempertimbangkan pemberian kuasa fiskal yang lebih luas kepada negeri dalam bidang-bidang tertentu. Ini tidak bermaksud negeri diberi kebebasan tanpa kawalan, tetapi membolehkan mereka mempunyai ruang yang lebih besar untuk menjana pendapatan sendiri secara bertanggungjawab melalui instrumen tertentu yang dipersetujui bersama. Dengan sumber kewangan yang lebih kukuh, negeri dapat merancang pembangunan jangka panjang dengan lebih yakin dan berkesan.
Selain itu, terdapat keperluan untuk meneliti semula beberapa aspek pembahagian kuasa yang termaktub dalam Perlembagaan bagi mengurangkan pertindihan fungsi dan konflik bidang kuasa antara Persekutuan dan negeri. Pada masa yang sama, reformasi mesti merangkumi usaha mengurangkan birokrasi yang sering melambatkan pelaksanaan projek pembangunan. Dalam ekonomi yang semakin kompetitif, proses yang lebih cekap dan jelas penting bagi mempercepat pembangunan, menarik pelaburan serta meningkatkan kesejahteraan rakyat tanpa menjejaskan akauntabiliti.
Pada masa yang sama, reformasi federalisme mesti disertai dengan mekanisme penyelesaian pertikaian yang lebih tersusun. Dalam sebuah negara persekutuan, perbezaan pandangan antara Kerajaan Persekutuan dan negeri adalah perkara biasa. Apa yang lebih penting ialah kewujudan saluran yang jelas, telus dan dipercayai untuk menyelesaikan perbezaan tersebut tanpa menjejaskan kepentingan rakyat.
Sudah tentu, melaksanakan reformasi federalisme bukanlah tugas yang mudah. Faktor politik, sejarah, kepentingan institusi dan sensitiviti sosial sering menjadi penghalang kepada perubahan. Namun, kesukaran itu tidak seharusnya menjadi alasan untuk menangguhkan pembaharuan yang diperlukan. Negara yang berjaya ialah negara yang mampu menyesuaikan institusinya dengan perubahan zaman tanpa mengorbankan kestabilan yang telah dibina.
Malaysia kini berada pada titik yang kritikal untuk menilai semula hubungan Persekutuan-negeri dalam kerangka yang lebih matang dan konstruktif. Reformasi federalisme tidak sepatutnya dilihat sebagai permainan menang-kalah antara Kerajaan Persekutuan dan negeri. Sebaliknya, ia merupakan usaha bersama untuk membina sebuah sistem tadbir urus yang lebih seimbang, responsif dan adil.
Jika Malaysia benar-benar ingin melangkah ke hadapan sebagai sebuah negara maju yang inklusif dan berdaya tahan, maka reformasi federalisme perlu diangkat sebagai agenda keutamaan negara. Masa depan negara bukan hanya bergantung kepada kekuatan Kerajaan Persekutuan, tetapi juga kepada keupayaan semua negeri untuk berkembang dan menyumbang secara optimum dalam kerangka sebuah persekutuan yang lebih dinamik dan berfungsi dengan baik.
DATUK WAN SUKAIRI BIN WAN ABDULLAH ialah Pengerusi Kerajaan Tempatan, Perumahan dan Kesihatan Negeri Terengganu
