Bila Bukit ‘Lepaskan’ Tanah: Apa Yang Sebenarnya Mencetuskan Runtuhan?

Bayangkan anda berdiri di kaki bukit selepas hujan berjam-jam. Air masih menitik dari daun. Tanah nampak senyap. Tetapi di dalam cerun, air mungkin sedang mengisi ruang kecil antara butir tanah dan rekahan batu.

Apabila pegangan tanah itu semakin lemah, satu bahagian cerun boleh mula bergerak ke bawah. Itulah tanah runtuh: jisim tanah, batu atau puing (runtuhan atau sisa-sisa bangunan, rumah, atau struktur yang telah musnah) yang bergerak menuruni cerun kerana graviti. Ia bukan semestinya berlaku sebagai satu dinding tanah besar. Ada yang jatuh sebagai batuan, ada yang menggelongsor, dan ada yang mengalir seperti bubur pekat bercampur lumpur, batu serta kayu. sumber: usgs.gov

Hujan bukan punca tunggal, tetapi ia sering menjadi pencetus

Air ialah antara sebab paling kerap cerun gagal. Hujan lebat atau berpanjangan meresap ke tanah. Tanah menjadi lebih berat, manakala tekanan air di dalam liang tanah meningkat. Dalam bahasa mudah, tanah yang sebelum ini saling ‘mengunci’ mula hilang cengkaman.

Di cerun yang sudah curam, lapuk atau penuh rekahan, perubahan itu boleh menjadi titik terakhir. US Geological Survey menerangkan bahawa tanah runtuh berlaku apabila daya yang menarik bahan ke bawah cerun mengatasi kekuatan bahan tersebut untuk kekal di tempatnya. sumber: usgs.gov

Sebab itu, hujan yang turun hari ini bukan satu-satunya perkara yang perlu diperhatikan. Tanah mungkin sudah menyimpan air daripada hujan beberapa hari sebelumnya. Dalam laporan siasatan tanah runtuh Batang Kali, gabungan hujan kumulatif lima hari dan hujan anteseden 30 hari dikenal pasti sebagai faktor pencetus utama kejadian itu.

Di Blue Valley, Cameron Highlands pula, siasatan awal Jabatan Mineral dan Geosains Malaysia, atau JMG, mendapati hujan berterusan menyumbang kepada kegagalan cerun semula jadi yang curam serta didasari batuan granit. Maksudnya, jumlah hujan penting, tetapi bentuk cerun dan jenis batuan di bawahnya juga tidak boleh dipisahkan daripada cerita sebenar. sumber: jmg.gov.my

Cerun boleh lemah lama sebelum ia runtuh

Bukit yang kelihatan kukuh dari jauh tidak semestinya stabil. Batuan yang telah lapuk, tanah longgar, lapisan batu yang condong ke arah cerun dan rekahan dalam tanah semuanya boleh menjadi laluan mudah untuk air.

Hakisan di kaki cerun juga boleh mengubah keseimbangan. Sungai yang menghakis tebing, ombak di pesisir, atau air yang mengalir tanpa kawalan boleh ‘menggigit’ bahagian bawah cerun. Apabila sokongan di kaki berkurang, bahagian atas membawa beban yang lebih sukar ditampung.

Gempa bumi dan aktiviti gunung berapi juga boleh mencetuskan runtuhan di kawasan tertentu. Gegaran boleh menggerakkan bahan yang memang sudah hampir gagal. Namun, dalam banyak kejadian, tanah runtuh lahir daripada gabungan faktor, bukannya satu sebab tunggal. sumber: pubs.usgs.gov

Aktiviti manusia turut boleh menambah tekanan. Memotong cerun untuk jalan atau bangunan, menimbus tanah di bahagian atas, penebangan tumbuhan, kerja perlombongan, pengairan dan kebocoran paip semuanya boleh mengubah aliran air atau beban pada cerun. Pokok bukan hiasan semata-mata di lereng bukit; akarnya membantu memegang tanah, walaupun ia bukan jaminan mutlak cerun tidak akan runtuh. sumber: usgs.gov

Jenis yang paling menakutkan ialah aliran puing. Ia boleh bermula sebagai runtuhan cetek di cerun curam, kemudian bercampur air dan mengikut lurah atau alur sungai. Ketika bergerak, ia boleh mengutip lebih banyak batu, tanah dan kayu. Laluan air, dasar lembah dan kawasan di hujung lurah menjadi tempat yang sangat terdedah kerana bahan dari atas boleh berkumpul di situ. sumber: pubs.usgs.gov

Tiada satu angka hujan yang boleh menjawab semua tempat. Ambang berbeza mengikut keadaan tanah, bentuk muka bumi dan air yang sudah tersimpan dalam cerun. Namun, METMalaysia menyatakan hujan sangat lebat berterusan melebihi 250 milimeter dalam 24 jam berkemungkinan menyebabkan tanah runtuh di kawasan cerun bukit.

Retakan baharu pada tanah atau jalan, pokok dan tiang yang mula condong, air muncul di cerun yang sebelum ini kering, atau bunyi retakan dan deruman luar biasa bukan perkara untuk dipandang sepi. Ada runtuhan memberi petanda. Ada juga yang datang terlalu pantas, ketika bukit yang kelihatan diam sebenarnya sudah mula kehilangan pegangan. sumber: usgs.gov