Jerebu menyesakkan nafas rakyat, siapa tanggung kehilangan pendapatan?

Apabila jerebu menyelubungi negara, perhatian segera tertumpu kepada bacaan Indeks Pencemar Udara (IPU), penutupan sekolah dan pelitup muka.

Namun, di sebalik langit yang kelabu, ada keluarga yang terpaksa menambah belanja rawatan dan pekerja yang kehilangan pendapatan. Siapakah sebenarnya yang membayar harga udara tercemar?

Bagi keluarga yang mempunyai anak menghidap asma, jerebu boleh bermakna rawatan tambahan dan ibu bapa terpaksa mengambil cuti. Bagi penghantar makanan atau pekerja binaan, mengurangkan aktiviti luar pula boleh menjejaskan pendapatan. Nasihat kesihatan mungkin sama tetapi kemampuan untuk mematuhinya berbeza.

Pada 14 Oktober 2026, DagangNews.com melaporkan anggaran pakar ekonomi bahawa jerebu berpanjangan boleh menyebabkan kerugian antara RM600 juta hingga RM1.5 bilion sebulan. Anggaran bersyarat itu bukan kerugian negara yang telah disahkan, tetapi menimbulkan persoalan: mengapa pencegahan sering dianggap mahal sedangkan kos kelewatan terus ditanggung masyarakat?

Beban pencemaran udara turut digambarkan dalam ringkasan dasar Malaysia bagi Lancet Countdown 2025. Laporan itu menganggarkan lebih 22,500 kematian pada 2022 berpunca daripada pencemaran zarah halus PM₂.₅ akibat aktiviti manusia, dengan 61% dikaitkan dengan bahan api fosil. Nilai ekonomi kematian pramatang tersebut dianggarkan AS$21 bilion, bersamaan kira-kira 5% Keluaran Dalam Negara Kasar (KDNK).

Angka itu merangkumi pencemaran daripada pelbagai aktiviti manusia, bukan jerebu sahaja. Nilai AS$21 bilion pula ialah penilaian ekonomi kematian pramatang, bukannya jumlah bil hospital atau penyusutan sebenar KDNK. Perbezaan ini penting supaya besarnya beban kesihatan tidak disalahertikan.

Risikonya melangkaui batuk dan mata pedih. Zarah PM₂.₅ boleh menembusi jauh ke dalam paru-paru dan memasuki aliran darah. Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) mengaitkan asap kebakaran dengan gangguan pernafasan dan kardiovaskular serta keadaan penyakit sedia ada yang bertambah buruk.

Kanak-kanak, warga emas, wanita hamil dan pesakit kronik memerlukan perlindungan khusus. Pendedahan ketika hamil turut dikaitkan dengan kelahiran pramatang dan berat lahir rendah.

Nasihat sama tetapi kemampuan berbeza

Anggaran Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM) bagi 2026 menunjukkan 21.2% penduduk berumur antara 0 hingga 14 tahun, manakala 8.4% berumur sekurang-kurangnya 65 tahun. Gabungannya hampir tiga daripada setiap 10 penduduk.

Gambaran demografi ini menunjukkan skala kumpulan yang memerlukan perhatian, walaupun tahap risiko setiap individu berbeza dan belum mengambil kira wanita hamil serta pesakit kronik usia bekerja.

Kerentanan turut dipengaruhi pendapatan, pekerjaan dan keadaan rumah. Arahan berada di dalam bangunan kurang membantu jika asap mudah memasuki kediaman atau seseorang perlu bekerja di tepi jalan. Keluarga yang mampu boleh membeli penapis udara dan mengubah rutin. Keluarga lain mungkin terpaksa memilih antara perlindungan kesihatan dengan belanja dapur.

Di sinilah jerebu menjadi persoalan keadilan ekonomi. Aktiviti pencemaran boleh menghasilkan keuntungan kepada satu pihak, sedangkan kos rawatan, kehilangan upah dan penjagaan ahli keluarga ditanggung pihak lain. Beban tersebut tidak semestinya tercermin dalam harga barang atau keuntungan syarikat.

Kajian Mohd Shahwahid H.O. yang diterbitkan pada 2016 menganggarkan kos episod jerebu Jun 2013 di Semenanjung Malaysia sekitar RM1.49 bilion. Daripada jumlah itu, kos penyakit merangkumi RM410.6 juta, termasuk RM202.8 juta bagi cuti berkaitan perubatan dan RM118.9 juta bagi rawatan serta hospitalisasi. Kos cuti adalah kira-kira 1.71 kali kos rawatan.

Bil klinik sahaja jelas tidak menggambarkan keseluruhan beban. Namun, anggaran bagi episod 2013 itu tidak boleh dibandingkan terus dengan penilaian Lancet Countdown kerana tahun, skop dan kaedahnya berbeza. Kos cuti pula sudah termasuk dalam kos penyakit dan tidak boleh dijumlahkan sekali lagi.

Bagi generasi seterusnya, beban boleh berlanjutan melalui kesihatan, pendidikan dan peluang pekerjaan. Gangguan sekolah menjejaskan kesinambungan pembelajaran, sementara ibu bapa perlu membahagikan masa antara pekerjaan dengan penjagaan anak.

Pendedahan berulang juga berpotensi menambah tekanan terhadap produktiviti dan perkhidmatan kesihatan, tetapi besarnya kesan jangka panjang di Malaysia perlu diukur melalui kajian tempatan.

Perlindungan mesti mengambil kira kehilangan upah

Penanda aras udara turut menunjukkan ruang penambahbaikan.

Standard Malaysia yang dilaksanakan pada 2020 menetapkan kepekatan PM₂.₅ pada 15 mikrogram setiap meter padu bagi purata tahunan dan 35 bagi purata 24 jam. Panduan WHO 2021 masing-masing ialah 5 dan 15 mikrogram setiap meter padu. Angka ini membandingkan had kepekatan udara dan tidak boleh ditafsirkan sebagai gandaan risiko penyakit.

Malaysia memerlukan rekod kos jerebu yang boleh diaudit. Data kualiti udara perlu dipadankan dengan kemasukan hospital, cuti sakit, gangguan sekolah dan kehilangan pendapatan sambil melindungi privasi. Pengukurannya juga mesti mengambil kira cuaca, musim jangkitan dan faktor lain supaya semua penyakit selepas episod jerebu tidak dianggap berpunca daripadanya.

Perlindungan perlu mengutamakan sekolah, taska, klinik dan pusat jagaan di kawasan berisiko. Penyediaan ruang berudara lebih bersih memerlukan pembiayaan penyelenggaraan, tenaga dan penggantian penapis secara berterusan, bukan sekadar membeli peralatan.

Bagi pekerja luar, pelan majikan dan platform pekerjaan perlu merangkumi penjadualan semula tugas, tempat rehat yang sesuai serta perlindungan pendapatan. Arahan berhenti bekerja tanpa menangani kehilangan upah boleh mendorong mereka terus mengambil risiko demi menampung kehidupan.

Pada peringkat punca, pencegahan kebakaran, pemuliharaan tanah gambut, kawalan pembakaran terbuka dan ketelusan rantaian bekalan perlu dianggap sebagai pelaburan ekonomi. Kejayaannya mesti diukur melalui pengurangan pendedahan, beban penyakit dan gangguan kehidupan.

Udara bersih ialah prasyarat ekonomi yang produktif dan adil. Jika tindakan hanya bermula apabila langit kelabu, kita akan terus membayar kos rawatan hari ini sambil mewariskan kerentanan kepada generasi esok. - DagangNews.com

Dr Darween Rozehan Shah Iskandar Shah ialah pensyarah kanan dan penyelidik di Center of Planetary Health Systems and Innovation, Fakulti Perubatan dan Sains Kesihatan, Perdana University. Beliau aktif menjalankan penyelidikan mengenai impak kesihatan berkaitan iklim dan persekitaran.