johardy26/10/2026 - 08:00 Oleh Ismail Hashim Yahaya suratpembaca@dagangnews.com Setiap kali jerebu menyelubungi rantau ini, kehidupan jutaan manusia berubah mengikut keadaan langit.
Ibu bapa menimbang sama ada anak selamat ke sekolah, pekerja luar meneruskan tugas sambil menyedut udara tercemar, sementara warga emas dan pesakit pernafasan mengecilkan ruang kehidupan mereka.
Dalam keadaan demikian, jerebu menjadi persoalan tentang siapa yang menikmati keuntungan daripada penggunaan tanah dan siapa pula terpaksa menanggung akibatnya.
Desakan supaya tindakan undang-undang diperketat memang berasas.
Syarikat yang terbukti melakukan kesalahan mesti dihukum, pemilik sebenar perlu dikenal pasti dan struktur korporat tidak sepatutnya menjadi tempat berlindung daripada pertanggungjawaban.
Namun, apabila kebakaran berulang meskipun amaran dan tindakan pernah diambil, kita perlu memeriksa keadaan ekonomi serta ekologi yang terus memungkinkan bencana ini.
Pengusaha menikmati penjimatan, masyarakat menanggung kos
Perdana Menteri Datuk Seri Anwar Ibrahim telah meminta Indonesia mengambil tindakan segera dan berkesan terhadap pembakaran terbuka yang menjejaskan kesihatan serta persekolahan rakyat Malaysia.
Sekiranya langkah lanjut dibawa ke Parlimen, perbahasannya wajar melampaui persoalan hukuman dengan meneliti model pengurusan tanah yang perlu diubah.
Undang-undang boleh menghukum pihak yang menyalakan api, sedangkan dasar pembangunan turut menentukan mengapa pembakaran terus dianggap pilihan murah.
Selagi penjimatan membersihkan tanah dinikmati pengusaha sementara kos rawatan, gangguan pendidikan dan kehilangan pendapatan ditanggung masyarakat, dorongan ekonomi kepada amalan merosakkan masih bertahan.
Kerugian awam akhirnya menjadi subsidi tersembunyi kepada keuntungan persendirian.
Persoalan ini membawa kita kepada monokultur, iaitu penanaman satu jenis tanaman secara dominan dalam kawasan tertentu.
Monokultur bukan pesalah tunggal
Sistem tersebut memudahkan pengeluaran, penuaian dan urusan pasaran, dan sebab itulah ia menjadi sebahagian penting ekonomi perladangan.
Justeru, apabila peluasan kawasan dilakukan dengan mengorbankan hutan, mengeringkan gambut dan mengabaikan kepelbagaian kehidupan, kecekapan pengeluaran boleh disertai kerentanan ekologi yang mahal.
Hubungan ini perlu diterangkan dengan cermat.
Monokultur tidak semestinya melibatkan pembakaran dan kebakaran pula tidak terbatas kepada kelapa sawit.
Perladangan kayu, pembukaan kawasan pertanian, tanah terbiar serta pertikaian penguasaan tanah juga perlu diperiksa mengikut bukti.
Menjadikan satu komoditi sebagai pesalah tunggal akan mengecilkan masalah dan menghalang kita daripada memahami keseluruhan cara landskap diurus.
Monokultur dalam fikiran
Kritik aktivis alam sekitar dan penulis dari India yang terkenal sebagai pejuang kedaulatan makanan, penentang globalisasi korporat dan organisma ubah suai genetik (GMO), Vandana Shiva, melalui gagasan monokultur dalam fikiran membantu memperluas perbincangan.
Dalam bukunya, Monoculture of the Mind, beliau mempersoalkan dominasi sistem pengeluaran seragam yang mengetepikan kepelbagaian biologi serta pengetahuan masyarakat setempat.
Dalam kerangka itu, hutan mudah dianggap kurang produktif apabila nilainya diukur hanya melalui komoditi yang boleh dijual.
Fungsi menyimpan air, memelihara tanah dan menyokong kehidupan masyarakat menjadi kurang kelihatan dalam pengiraan keuntungan.
Apabila diterapkan kepada jerebu, monokultur dalam fikiran juga boleh menggambarkan kecenderungan menyelesaikan masalah melalui satu jalan sahaja.
Ketika asap muncul, perhatian tertumpu pada pemadaman, hujan dan pendakwaan; selepas langit kembali cerah, cara pengeluaran lama diteruskan.
Tanggungjawab merentas sempadan
Pandangan terhadap kemajuan tidak berubah walaupun masyarakat berulang kali membayar harganya melalui kesihatan dan kehidupan harian.
Perdebatan mengenai syarikat asing pula menunjukkan bahawa tanggungjawab jerebu mempunyai rangkaian merentas sempadan.
Bekas Menteri Perdagangan Indonesia, Muhammad Lutfi, dalam hantaran Instagram yang dilaporkan media pada 20 Oktober, mendakwa empat daripada tujuh syarikat yang menerima amaran Singapura mempunyai hubungan pembekalan dengan kumpulan konglomerat yang mempunyai kepentingan korporat di negara itu.
Beliau mendesak tindakan susulan terhadap hubungan perniagaan tersebut.
Dakwaan itu perlu diuji melalui siasatan, bukannya dianggap keputusan bersalah.
Hujah yang wajar diambil ialah lokasi kebakaran tidak semestinya menggambarkan seluruh rangkaian pihak yang mendapat manfaat.
Periksa seluruh rangkaian perniagaan
Konsesi mungkin berada di Indonesia, sementara pembeli, pembiaya dan pihak yang mengawal perniagaan berada di negara lain.
Hubungan tersebut mesti dibezakan dengan teliti kerana pembekal, pemegang saham dan syarikat induk mempunyai kedudukan serta tanggungjawab yang berlainan.
Indonesia tetap bertanggungjawab mengawasi penggunaan tanah dalam wilayahnya.
Pada masa yang sama, Malaysia dan Singapura perlu menyiasat syarikat di bawah bidang kuasa masing-masing apabila terdapat bukti munasabah.
Semangat serumpun akan lebih bermakna apabila diterjemahkan kepada perlindungan rakyat dan kerjasama penguatkuasaan, bersama kesediaan memeriksa kepentingan perniagaan sendiri.
Alternatif kepada monokultur memerlukan perancangan yang sesuai dengan keadaan tanah dan kehidupan pengusaha.
Kepelbagaian tanaman dan pemulihan gambut
Agroperhutanan, misalnya, boleh menggabungkan pokok dengan tanaman pertanian dalam susunan yang mengekalkan lebih banyak kepelbagaian.
Tanaman campuran, kawasan penampan dan pemulihan bahagian landskap yang sensitif juga boleh dipertimbangkan.
Kejayaannya perlu dinilai melalui pendapatan, keadaan tanah, penggunaan air dan daya tahan terhadap gangguan.
Bagi tanah gambut, keutamaan ialah mengekalkan fungsi air serta memulihkan kawasan yang rosak.
Gambut yang terjejas boleh menghasilkan kebakaran berpanjangan dengan akibat besar terhadap kesihatan dan ekonomi.
Penyelidikan CIFOR menekankan pencegahan kebakaran gambut serta kerjasama dengan masyarakat untuk membolehkan pertanian tanpa penggunaan api.
Pekebun kecil memerlukan pilihan yang mampu dilaksanakan
Ini menunjukkan bahawa pengurusan ekologi dan pilihan mata pencarian perlu bergerak bersama.
Pekebun kecil juga tidak boleh dibebankan dengan arahan meninggalkan pembakaran tanpa menerima pilihan yang mampu dilaksanakan.
Jentera membersihkan kawasan, latihan mengurus sisa tanaman, pembiayaan peralihan dan akses pasaran memerlukan sokongan.
Sisa pertanian boleh dimanfaatkan mengikut kesesuaian sebagai sungkupan atau bahan kompos, sementara perkongsian peralatan melalui koperasi boleh mengurangkan kos yang sukar ditanggung secara individu.
Peralihan ini perlu mengambil kira tempoh sebelum tanaman alternatif menghasilkan pendapatan, kemahiran pekerja dan jaminan pembeli.
Projek perintis bersama universiti, koperasi serta komuniti boleh menguji pendekatan sebelum diperluas.
Tuntutan lebih tegas terhadap syarikat besar
Tanpa perlindungan pendapatan dan penilaian terbuka, seruan kepelbagaian mudah tinggal sebagai slogan yang meyakinkan di atas kertas, sedangkan petani terus bergantung pada pilihan lama.
Bagi syarikat besar, tuntutan peralihan sepatutnya lebih tegas kerana kemampuan modal dan teknologinya berbeza.
Dasar pembiayaan boleh mensyaratkan ketelusan konsesi, pencegahan kebakaran serta pemulihan kawasan terjejas, dengan penilaian bebas terhadap pelaksanaannya.
Sekatan pula perlu berasaskan bukti dan proses yang adil supaya benar-benar menghukum pelanggaran, bukannya sekadar menghasilkan pengumuman yang mengagumkan.
Jika dibahaskan di Parlimen, isu jerebu patut menghubungkan undang-undang alam sekitar dengan dasar pertanian, pembiayaan, kesihatan dan perdagangan.
Wakil rakyat perlu bertanya bagaimana kos pencemaran boleh dipulangkan kepada pihak yang bertanggungjawab, bagaimana pemulihan dibiayai dan bagaimana pengusaha dibantu beralih kepada amalan lebih baik.
Pencegahan menjadi ukuran kejayaan
Ukuran kejayaan mesti meliputi pencegahan sebelum musim kebakaran berikutnya.
Menghentikan jerebu buatan manusia menuntut keberanian menilai semula konsep perladangan yang merendahkan nilai kepelbagaian alam.
Undang-undang tetap diperlukan, bersama alternatif pengeluaran yang boleh dilaksanakan dan pengagihan tanggungjawab yang adil.
Selagi tanah hanya dihitung melalui hasil jualannya sementara udara bersih dianggap pemberian percuma, masyarakat akan terus menerima bil pembangunan yang tidak pernah mereka persetujui. - DagangNews.com
