johardy17/08/2026 - 07:00 Oleh SAMIRUL ARIFF OTHMAN editor@dagangnews.com Selama lebih setengah abad, perbahasan mengenai pembangunan wilayah di Malaysia banyak tertumpu kepada federalisme fiskal — kuasa perlembagaan, royalti petroleum, perkongsian hasil, geran serta hubungan kewangan antara Kerajaan Persekutuan dengan kerajaan negeri.
Isu-isu ini kekal penting dalam memastikan keadilan dan perpaduan negara, namun ia hanya mewakili satu dimensi pembangunan dalam sebuah persekutuan. Satu lagi dimensi yang sama penting tetapi jauh kurang dibincangkan ialah bagaimana aktiviti pengeluaran disusun.
BAHAGIAN 1: Melangkaui KDNK: Memahami Sabah dan Sarawak menerusi Analisis Input-Output Wilayah
Federalisme fiskal berkaitan dengan cara hasil awam dikutip dan diagihkan. Federalisme pengeluaran pula mempersoalkan bagaimana kegiatan ekonomi harus disusun supaya wilayah semakin saling terhubung menerusi rangkaian pengeluaran, teknologi, inovasi dan rantaian nilai. Satu berkaitan pengagihan kekayaan selepas ia diwujudkan; satu lagi berkaitan bagaimana kekayaan itu dicipta sejak awal.
Apabila ekonomi Malaysia semakin matang, perbezaan ini menjadi semakin penting. Pemindahan fiskal telah membiayai infrastruktur, pendidikan dan penjagaan kesihatan, selain membantu merapatkan jurang antara wilayah.
Namun, kemakmuran jangka panjang tidak boleh bergantung kepada pengagihan semula semata-mata. Sesebuah wilayah menjadi berdaya saing apabila berjaya membangunkan industri produktif, tenaga kerja berkemahiran, firma inovatif dan ekosistem pengeluaran berdaya tahan yang mampu menjana pertumbuhan berterusan.
Sumber asli sahaja tidak mencukupi
Sabah dan Sarawak menggambarkan cabaran ini. Sarawak muncul sebagai antara pengeluar gas asli utama di Asia Tenggara, di samping meletakkan dirinya sebagai hab tenaga boleh diperbaharui, hidrogen dan bahan perindustrian termaju. Sabah pula mempunyai kekuatan dalam minyak sawit, pertanian, perikanan, pelancongan dan biodiversiti.
Namun, kelebihan tersebut tidak secara automatik menghasilkan kemakmuran yang dinikmati secara meluas.
Sumber asli hanya menjadi pemacu pembangunan apabila diintegrasikan ke dalam rangkaian pengeluaran yang kukuh dan mampu mewujudkan pekerjaan, meningkatkan keupayaan teknologi serta membangunkan industri pembekal domestik. Jika tidak, sebahagian besar nilai ekonomi akan kekal tertumpu dalam segmen ekonomi yang sempit.
Oleh itu, federalisme pengeluaran melengkapi dan bukannya menggantikan federalisme fiskal. Pengaturan perlembagaan dan pemindahan fiskal kekal penting, tetapi perhatian yang sama perlu diberikan kepada pengukuhan hubungan pengeluaran yang menghubungkan ekonomi antara wilayah.
Ini memerlukan pembangunan pembekal, pembentukan kluster industri, pemindahan teknologi, mobiliti tenaga kerja, kerjasama penyelidikan dan ekosistem inovasi. Matlamatnya bukan sekadar meningkatkan perbelanjaan awam di wilayah yang kurang membangun, tetapi memperkukuh penyertaan mereka dalam rantaian nilai nasional dan global.
Mengukur integrasi, bukan sekadar perbelanjaan
Perspektif ini turut mengubah cara kejayaan seharusnya diukur.
Pertumbuhan Keluaran Dalam Negeri Kasar (KDNK), kelulusan pelaburan dan perbelanjaan pembangunan kekal penting, tetapi ukuran tersebut semakin perlu dilengkapi dengan petunjuk integrasi pengeluaran termasuk corak pemerolehan antara wilayah, penciptaan nilai ditambah domestik, hubungan ke belakang dan ke hadapan, kerumitan industri, penggunaan teknologi serta tahap saling bergantung antara sistem pengeluaran wilayah.
Persoalan utama dengan itu berubah daripada “Berapa banyak dana yang diterima sesebuah wilayah?” kepada “Sejauh mana wilayah tersebut terintegrasi dalam ekonomi pengeluaran Malaysia?”
Sumber fiskal memperluas pilihan dasar tetapi tidak menjamin transformasi. Cukai Jualan Negeri sebanyak 5% yang dikenakan Sarawak terhadap produk petroleum menjana kira-kira RM19.55 bilion antara 2019 hingga 2024, dengan sekitar RM3.5 bilion diunjurkan bagi 2026.
Hasil ini mengukuhkan autonomi fiskal, tetapi transformasi mampan bergantung kepada sejauh mana hasil tersebut digunakan untuk membiayai sektor seperti pembuatan termaju, keupayaan kejuruteraan, tenaga boleh diperbaharui, infrastruktur digital, penyelidikan dan pembangunan kemahiran, bukannya perbelanjaan mengurus.
Prinsip yang sama terpakai kepada Sabah. Pelaburan Kerajaan Persekutuan dalam pengangkutan, penjagaan kesihatan, pendidikan dan infrastruktur luar bandar akan memberikan impak terbesar apabila ia menyokong industri berdaya saing dan pekerjaan bernilai lebih tinggi. Infrastruktur akhirnya perlu berfungsi sebagai landasan kepada aktiviti pengeluaran.
Membina satu ekonomi pengeluaran Malaysia
Federalisme pengeluaran mempersoalkan bagaimana setiap wilayah boleh menyumbang dengan lebih berkesan kepada satu sistem pengeluaran nasional menerusi pengkhususan industri, keupayaan teknologi, integrasi rantaian bekalan, penyebaran pengetahuan dan penciptaan nilai ditambah.
Semenanjung Malaysia mempunyai kekuatan berdaya saing di peringkat antarabangsa dalam sektor elektrik dan elektronik (E&E), aeroangkasa, logistik, perkhidmatan kewangan, teknologi perubatan dan ekonomi digital.
Sarawak menawarkan tenaga boleh diperbaharui, gas asli, mineral strategik, hidrogen dan pembangunan industri hijau. Sabah pula menyumbang menerusi pertanian, keselamatan makanan, sumber marin, biodiversiti, pelancongan dan bioekonomi.
Kelebihan perbandingan ini perlu dihubungkan secara terancang menerusi rantaian bekalan domestik. Tenaga boleh diperbaharui dari Sarawak boleh menyokong industri berintensif tenaga di seluruh negara.
Asas pertanian Sabah boleh menjadi pemangkin kepada pemprosesan hiliran dan bioindustri, manakala sektor pembuatan di Semenanjung boleh mewujudkan permintaan terhadap perkhidmatan kejuruteraan, bahan khusus dan input industri dari Malaysia Timur.
Integrasi sedemikian mewujudkan kitaran positif melalui pemerolehan domestik, rangkaian pembekal yang lebih kukuh, pemindahan teknologi yang lebih pantas, produktiviti lebih tinggi dan pengganda ekonomi yang lebih besar di seluruh Persekutuan. Analisis Input-Output Wilayah mengukur hubungan ini, di samping mendedahkan kerentanan yang berpunca daripada ketirisan import dan integrasi domestik yang lemah.
Daripada konsep kepada dasar
Federalisme pengeluaran disokong oleh kaedah analisis yang telah mantap. Jadual Input-Output Wilayah mendedahkan struktur pengeluaran. Apabila digabungkan dengan Analisis Shift-Share, Matriks Perakaunan Sosial (SAM) dan Pemodelan Keseimbangan Am Boleh Hitung (CGE), kaedah-kaedah ini membolehkan pembuat dasar memahami lokasi aktiviti ekonomi, sebab prestasi wilayah berbeza, bagaimana pendapatan beredar dalam ekonomi serta bagaimana pilihan dasar boleh membentuk hasil ekonomi pada masa hadapan.
Analisis Shift-Share membezakan sama ada pertumbuhan wilayah berpunca daripada trend nasional, struktur industri atau kelebihan daya saing sebenar.
SAM menjejaki bagaimana pendapatan mengalir melalui isi rumah, firma, kerajaan dan sektor luar, sekali gus menunjukkan sama ada kekayaan sumber menghasilkan kesan pengganda domestik atau mengalami ketirisan ke luar negara. Model CGE pula membolehkan kerajaan membuat simulasi terhadap dasar — seperti memperluas pemprosesan gas hiliran di Sarawak atau pemprosesan minyak sawit di Sabah — sebelum ia dilaksanakan.
Secara bersama, pendekatan ini menyediakan asas empirikal untuk mengintegrasikan setiap wilayah dengan lebih mendalam ke dalam satu ekonomi pengeluaran Malaysia.
Belajar daripada persekutuan yang berjaya
Pengalaman antarabangsa menunjukkan bahawa kekayaan sumber semata-mata tidak mencukupi.
Daya saing Jerman bertunjangkan hubungan pengeluaran yang kukuh antara pengeluar, pembekal dan institusi penyelidikan. Kekuatan Jepun pula berpunca daripada rantaian bekalan domestik bersepadu yang merentasi pelbagai wilayah, manakala Kanada menghubungkan sumber tenaga Alberta dengan sektor pembuatan, kewangan, pengangkutan dan teknologi di seluruh wilayahnya.
Malaysia berdepan pilihan strategik yang sama. Kelebihan perbandingan bersifat dinamik dan bukannya statik. Dasar perindustrian perlu bergerak melangkaui usaha menarik pelaburan secara individu kepada pengukuhan ekosistem pembekal domestik.
Infrastruktur perlu mengutamakan kesalinghubungan pengeluaran, manakala mobiliti kemahiran, kerjasama penyelidikan dan promosi pelaburan perlu memperkukuh Malaysia sebagai satu ekosistem pengeluaran bersepadu.
Oleh itu, kejayaan bukan sahaja harus diukur berdasarkan pertumbuhan KDNK atau peruntukan fiskal, tetapi turut mengambil kira pemerolehan domestik, penciptaan nilai ditambah wilayah, perdagangan barangan perantaraan antara wilayah, intensiti teknologi, kerumitan industri dan kepadatan hubungan pengeluaran.
Kerangka baharu untuk federalisme Malaysia
Federalisme pengeluaran tidak mengurangkan kepentingan perbahasan mengenai Perjanjian Malaysia 1963 (MA63), royalti petroleum atau pengaturan perlembagaan.
Sebaliknya, konsep ini memperluas perbincangan nasional dengan memberikan perhatian yang sama terhadap bagaimana nilai dicipta dan bagaimana hasil dikongsi.
Federalisme fiskal menyediakan kerangka institusi untuk mengagihkan sumber awam. Federalisme pengeluaran pula menyediakan kerangka ekonomi untuk menjana kemakmuran negara. Satu berkaitan pengagihan kekayaan; satu lagi berkaitan penciptaan kekayaan. Malaysia memerlukan kedua-duanya untuk mencapai kejayaan jangka panjang.
Ketika Malaysia melangkah ke hadapan di bawah Rancangan Malaysia Ketiga Belas menuju aspirasi dekad 2030-an, cabarannya bukan lagi sekadar mengurangkan jurang antara wilayah melalui perbelanjaan yang lebih tinggi.
Cabarannya adalah untuk membina sebuah persekutuan yang menyaksikan Semenanjung Malaysia, Sabah dan Sarawak semakin saling terhubung menerusi pengeluaran, teknologi, inovasi dan penciptaan nilai bersama.
Lebih enam dekad selepas pembentukan Malaysia, projek terbesar negara yang masih belum disempurnakan mungkin bukan lagi integrasi politik, tetapi integrasi ekonomi.
Masa depan federalisme Malaysia dengan itu bukan sahaja akan ditentukan oleh sejauh mana negara berjaya berkongsi kekayaannya, tetapi juga oleh sejauh mana seluruh wilayahnya mampu mencipta kekayaan itu bersama-sama. - DagangNews.com
